Παραπληροφόρηση στον ψηφιακό κόσμο: Από τα fake news στα deepfakes

Η παραπληροφόρηση σήμερα είναι ένα μείζον ζήτημα για τη ψηφιακή κοινωνία. Τα fake news και τα deepfakes διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο για τη σκέψη και τη δράση των ανθρώπων. Τα fake news αποτελούν ψευδείς ειδήσεις ή πληροφορίες, οι οποίες παρουσιάζονται ως αληθείς που εντοπίζονται στον πραγματικό κόσμο. Συνήθως έχουν ως σκοπό τη χειραγώγηση και την αλλοίωση δεδομένων για ζητήματα ζωτικής σημασίας. Χωρίς να το κατανοούν οι χρήστες συμμετέχουν στην ταχύτατη διάδοση των fake news μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μη ελέγχοντας το κατά πόσο είναι έγκυρο το περιεχόμενο. Κατά συνέπεια, η κριτική σκέψη θεωρείται αναγκαία, προκειμένου να αποφευχθεί η επικάλυψη του αληθούς από το ψευδές (Broda & Strömbäck, 2022).   

Για να αξιολογήσει ένας χρήστης την αξιοπιστία και την εγκυρότητα μιας είδησης ως αφετηρία τίθεται η πηγή, δηλαδή από που προέρχεται η είδηση. Κρίσιμο είναι οτιδήποτε αναφέρεται σε ένα άρθρο να τεκμηριώνεται επαρκώς. Επιπλέον, ο χρήστης μπορεί να προχωρήσει σε διασταύρωση των πληροφοριών που παρατίθενται σε μία πηγή με αυτές που παρατίθενται σε μία άλλη, η οποία θεωρητικά είναι αξιόπιστη. Συνήθως μία είδηση που υφίσταται στην πραγματικότητα εντοπίζεται σε πολλές διαφορετικές πηγές. Σε κάθε περίπτωση η λογική είναι το βασικότερο εργαλείο αξιολόγησης του περιεχομένου (UNICEF, 2025).

 Τα deepfakes θα μπορούσαμε να πούμε ότι αποτελούν μία παραλλαγή των fake news, αφού η Τεχνητή Νοημοσύνη κάνει όλο και πιο αισθητή την παρουσία της. Τα deepfakes συνήθως αναφέρονται σε εικόνες, βίντεο ή και αρχεία ήχου,  τα οποία διακρίνονται με μεγάλη δυσκολία από το πρωτότυπο υλικό, καθώς δημιουργούνται μέσω σύνθετων αλγορίθμων. Όπως γίνεται κατανοητό η χρήση τέτοιου υλικού μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κακόβουλους σκοπούς, όπως διάχυση ψευδών ειδήσεων, συμβολή σε κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα, καθώς και δυσφήμιση προσωπικοτήτων. Αν και συνεχώς το παραγόμενο αποτέλεσμα γίνεται όλο και πιο αληθοφανές, ορισμένα σημεία υφίστανται και καταδεικνύουν το ψευδές. Τέτοια σημεία μπορεί να είναι έλλειψη συγχρονισμού ανάμεσα σε εικόνα και ήχο, έλλειψη λεπτομερειών και χρώματα που χαρακτηρίζονται από ανομοιογένεια ως προς την υφή (Vaccari & Chadwic, 2020).

Πώς μπορεί κάποιος να προστατευτεί από τα fake news και τα deepfakes; Σαφώς είναι αναγκαίο να παραμένει συνεχώς ενημερωμένος και να διατηρεί μία υπεύθυνη στάση στον ψηφιακό κόσμο. Θα μπορούσε ο χρήστης να αποφεύγει την κοινοποίηση ειδήσεων, χωρίς να τις έχει διασταυρώσει. Κατ’ αυτόν τον τρόπο μπορεί να περιοριστεί η διάδοση fake news. Επιπρόσθετα, μπορεί να μην προχωρά σε αθρόα δημοσίευση προσωπικών πληροφοριών και φωτογραφιών δικών του, ώστε να αποφευχθεί η πιθανή χρήση αυτών για τη δημιουργία deepfakes. Εάν τώρα ο χρήστης εντοπίσει υλικό που υποθέτει ότι είναι αλλοιωμένο, τότε δύναται να προχωρήσει σε αναφορά στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Σημαντική θα ήταν και η εκπαίδευση του χρήστη ως προς την έκθεσή του σε τεχνολογίες που μπορεί να αλλοιώσουν περιεχόμενο και σε μηχανισμούς παραπληροφόρησης. Με τις γνώσεις που θα λάμβανε θα ήταν εφικτή η αναγνώριση του ψεύδους και η διαμόρφωση ενός υγιούς ψηφιακού κόσμου για τον ίδιο και για το σύνολο της ψηφιακής κοινότητας (Mustak et al., 2023).

Βιβλιογραφικές αναφορές

Broda, E., & Strömbäck, J. (2024). Misinformation, disinformation, and fake news: lessons from an interdisciplinary, systematic literature review. Annals of the International Communication Association, 48(2), 139–166.               https://doi.org/10.1080/23808985.2024.2323736

Mustak, M., Salminen, J., Mäntymäki, M., Rahman, A., & Dwivedi, Y. K. (2023). Deepfakes: Deceptions, mitigations, and opportunities. Journal of Business Research, 154, 113368. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2022.113368

UNICEF (2025). A quick guide to spotting misinformation: Tips for fact-checking, staying informed and talking it out. Retrieved from:              https://www.unicef.org/eca/stories/quick-guide-spotting-misinformation

Vaccari, C., & Chadwick, A. (2020). Deepfakes and Disinformation: Exploring the Impact of Synthetic Political Video on Deception, Uncertainty, and Trust in News. Social Media + Society, 6(1). https://doi.org/10.1177/2056305120903408